Jacek Jakubowski

PROGRAM AKTYWIZACJI MŁODZIEŻY
dla młodych bezrobotnych

W pierwszym kwartale 1993 r. liczba ludzi bezrobotnych w Polsce wynosiła około 3 mln osób. Wśród nich 63%  stanowiły osoby, które nie ukończyły 34 roku życia. Ponad 30%  to ludzie w wieku 18 do 24 lat. Z prognoz przedstawionych w projekcie programu polityki społeczno-gospodarczej rządu wynikało, że bezrobocie w populacji ogólnej zacznie się stabilizować, a następnie stopniowo zmniejszać tak, że w roku 1997 stopa bezrobocia osiągnie poziom 13.9 %. Natomiast wśród młodzieży w wieku od 18 do 24 lat w tym samym czasie prognozowano dalszy intensywny wzrost bezrobocia.

Jednym ze sposobów przeciwdziałania temu zjawisku miał stać się Program Aktywizacji  Młodzieży Bezrobotnej w skrócie PAM. Kierowałem zespołem, który przeprowadził ten program w ramach Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.

Opieraliśmy się na kilku podstawowych założeniach. Uważaliśmy, że podstawowym problemem młodzieży bezrobotnej jest wyuczona bezradność, zakorzeniona w obniżonym poczuciu własnej wartości, braku doświadczeń w samodzielnym podejmowaniu aktywności zadaniowej, a także braku wsparcia społecznego. Zjawisku temu towarzyszy głęboki niepokój o przyszłość, często agresywne postawy roszczeniowe, obronne przekonanie o niemożności znalezienia pracy.

Zaproponowalismy program składający się z:

  • Psychologicznych treningów grupowych (podniesienie poczucia własnej wartości i motywacji do działania)
  • Warsztatów związanych z umiejętnością poruszania się po rynku pracy (m.in. sztuka autoprezentacji, pisanie CV, planowanie szkoleń i podnoszenia kwalifikacji)
  • Trening przedsiębiorczości (zaplanowanie, stworzenie biznesplanu i przeprowadzenie akcji zarobkowej lub społecznie użytecznej)
  • Zajęć edukacyjnych umożliwiających rozwijanie własnych pasji i zainteresowań.

Wszystkie zajęcia prowadzone były w stałych grupach, co dawało dodatkowy efekt grupy wsparcia. Uczestnicy mieli wpływ na program zajęć (chodziło o rozbudzenie wewnętrznej motywacji do kierowania własnym rozwojem).

Program Aktywizacji  Młodzieży Bezrobotnej został zaakceptowany w czerwcu 1993 r. przez  Naczelną Radę Zatrudnienia przy Ministrze Pracy i Polityki Socjalnej. Efekty miały być zmierzone poprzez rozbudowane badania ewaluacyjne prowadzone przez niezależny od realizatorów zespół badawczy.

Ustalono, że realizacja programu  zostanie oceniona jako efektywna, jeśli:

  • 50% uczestników wykona wszystkie zadania  wynikające z programu
  • 50% uczestników, którzy wykonują te zadania, weźmie udział w akcjach zarobkowych lub społecznie użytecznych, które (zgodnie z harmonogramem PAM)  miały stanowić końcowy etap pracy poszczególnych grup wsparcia.
  • 5 do 8 procent uczestników programu podejmie systematyczną pracę zarobkową.

W ramach zawiązanego „Porozumienia o współpracy” PTP zobowiązało się nawiązać współpracę z administracją lokalną (głównie Urzędami Pracy).

Pierwszym etapem programu była rekrutacja uczestników. Propozycję udziału w programie skierowaną do zarejestrowanych młodych bezrobotnych składały lokalne urzędy pracy, informacje podawano w lokalnych mediach, wykorzystywane były także kontakty organizacji pozarządowych i lokalnych środowisk związanych z ruchem pomocy psychologicznej w oświacie.    

Przeprowadzono 160 spotkań wstępnych z potencjalnymi uczestnikami Programu Aktywizacji Młodzieży. Celem tych spotkań było zapoznanie zainteresowanych z programem a także prezentacja zespołu realizatorów. W trakcie trwania tych spotkań młodzi bezrobotni zgłaszali swój akces do uczestnictwa w programie. W efekcie powstało łącznie 111 grup działających w 62 miejscowościach na terenie 21 województw. Tak więc grupy uczestników PAM, w okresie od 15.07.93 do 31.03.94, działały na terenie 21 województw, zarówno w miastach jak i na wsi.

Na listach potencjalnych uczestników PAM zarejestrowano 1360 osób, natomiast program ukończyło 849 osób, tj. 62,4% maksymalnej liczby uczestników PAM.  Należy w tym miejscu jednak podkreślić, że jednym z zasadniczych powodów przerywania programu przez te grupy przed jego ukończeniem było rozpoczynanie pracy zarobkowej przez uczestników. Nie mogli oni pogodzić zobowiązań zawodowych z udziałem w programie. Wielu podtrzymywało kontakt ze swoimi grupami, a 301 uczestników kontynuowało udział w PAM mimo podjęcia pracy zawodowej.

Punkty konsultacyjno-informacyjne działały na terenie 40 miejscowości: Brunary, Bydgoszcz, Brzeg, Chojnów, Częstochowa, Gdańsk, Gorlice, Grodków, Hańczowa, Iława, Inowrocław, Jonkowo, Jawor, Kozienice, Koszalin, Kędzierzyn-Koźle, Krapkowice, Kielce, Łódź, Niemodlin, Nysa, Nisko, Nowa Sól, Olsztyn, Opole, Piotrków Trybunalski, Radom, Rzeszów, Starachowice, Stalowa Wola, Sandomierz, Szczecin, Tarnobrzeg, Tarnów, Tomaszów Mazowiecki, Warszawa, Zielona Góra, Zwoleń, Żary.

Działalność była prowadzona na terenie następujących instytucji: Rejonowe i Wojewódzkie Urzędy Pracy, Poradnie Wychowawczo-Zawodowe, Domy Kultury, Kluby, Urzędy Gminy, Towarzystwo Pomocy Młodzieży, Klub Pracy, Ośrodek Rozwoju Przedsiębiorczości, Kościoły, Szkoły i inne instytucje oświatowe. Oprócz tego został powołany centralny punkt informacyjno-konsultacyjny w Warszawie w lokalu Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.

Realizatorzy PAM współpracowali także z około 50-cioma lokalnymi rozgłośniami radiowo-telewizyjnymi, lokalną prasą oraz z publicznymi i prywatnymi mediami centralnymi (prasą, radiem i telewizją). Współpraca realizatorów programu z mediami układała się bardzo dobrze. Duże zainteresowanie dziennikarzy ideą i realizacją Programu Aktywizacji Młodzieży zaowocowało szeregiem publikacji prasowych, audycji telewizyjnych i radiowych, zarówno w mediach o zasięgu regionalnym jak i ogólnokrajowym. Dobrym przykładem jest tu kilka programów w Telewizji Polskiej, w których brali udział pomysłodawcy, realizatorzy oraz uczestnicy PAM-u. Zwłaszcza w początkowej  fazie programu media regionalne-prasa, radio okazały duże zrozumienie, a co za tym idzie, bezpłatną pomoc w rozpropagowaniu idei Programu Aktywizacji Młodzieży, zamieszczając anonse zachęcające młodych ludzi do udziału w tym programie. W opinii mediów PAM został uznany za jedną z bardziej skutecznych i interesujących metod walki z bezrobociem.

Do dnia 31 grudnia 1993 r. PAM realizowany był w 21 województwach w 93 grupach. Województwa te to: bydgoskie, częstochowskie, elbląskie, gdańskie, kieleckie, koszalińskie, legnickie, łódzkie, nowosądeckie, olsztyńskie, opolskie, piotrkowskie, poznańskie, radomskie, rzeszowskie, siedleckie, słupskie, szczecińskie, tarnowskie, tarnobrzeskie i zielonogórskie. Ogólna liczba wszystkich uczestników objętych pierwszym etapem programu wynosiła 1104 osoby.

Tematyka warsztatów, prowadzonych przez animatorów-ekspertów PAM dzieliła się na siedem odrębnych wątków tematycznych:

  1. Trening psychologiczny zapobiegający negatywnym konsekwencjom bycia osobą  bezrobotną.
  2. Wiadomości i umiejętności przydatne do funkcjonowania w macierzystej grupie wsparcia PAM oraz innych małych grupach społecznych formalnych i nieformalnych.
  3. Wiadomości i umiejętności sprzyjające osobistemu rozwojowi psychospołecznemu.
  4. Ogólne umiejętności psychospołeczne
  5. Właściwości i umiejętności ułatwiające zatrudnienie lub niezbędne przy podejmowaniu pracy zarobkowej w różnych formach.
  6. Przygotowanie do uczestnictwa w zespole zadaniowym
  7. Osobiste i grupowe przygotowanie do działania po zakończeniu udziału w PAM, które dzieliło się na:
    1. Rozwój konkretnych zainteresowań i umiejętności zawodowych.
    2. Rozwój zainteresowań innych niż zawodowe.


Badania ewaluacyjne Programu Aktywizacji Młodzieży (PAM):

Przedmiot i cele badań ewaluacyjnych.

Merytoryczna część programu ewaluacji opracowana została przez zespół naukowców z Uniwersytetu Warszawskiego: prof. dr hab. Janusza Czapińskiego, prof. dr hab. Janusza Grzelaka, dr Andrzeja Nowaka. Opierały się na rozbudowanej metodyce ewaluacyjnej. Przeprowadzano pretest (badania przed rozpoczęciem programu) i posttest (te same badania po zakończeniu programu). Badania realizowano w grupie beneficjentów i grupie kontrolnej (młodzi bezrobotni nie biorący udziału w programie).

Badania posłużyć miały pokazaniu zmian, jakie zaszły w postawach, zachowaniach, kondycji psychicznej i relacjach społecznych uczestników PAM na tle zmian w kontrolnej grupie bezrobotnej młodzieży.

W schemacie badawczym założono powtarzalny pomiar symptomów zdrowia psychicznego (poziomu psychologicznego dobrostanu), symptomów patologii doświadczeń i zachowań, poziomu oraz rodzaju aktywności społecznej.

Badaniami objęte zostały następujące grupy:

  1. Uczestnicy rozpoczynający program PAM we wszystkich ośrodkach.
  2. Osoby w wieku 18-24 lata zarejestrowane w Rejonowych Urzędach Pracy jako bezrobotni stanowiący grupę kontrolną
  3. Prowadzący grupy PAM (kierownicy programu oraz animatorzy)


Uczestnictwo w programie miało dwojakie efekty: buforowy i pozytywny. Efekt buforowy polegał na przeciwdziałaniu negatywnym zmianom i w tym sensie można mówić o profilaktycznym znaczeniu PAM. W kilku aspektach negatywne zmiany zaobserwowane w grupie kontrolnej nie wystąpiły wśród młodzieży objętej programem. Efekt pozytywny polegał na poprawie psychologicznego i społecznego funkcjonowania uczestników PAM. W zakresie niektórych miar jakości życia sytuacja młodzieży objętej programem poprawiła się, zaś w grupie kontrolnej nie zmieniła się lub wręcz pogorszyła. Wystąpiło też kilka efektów, które trudno jednoznacznie zaliczyć do którejś z tych dwóch kategorii.

Efekty buforowe

  1. W grupie kontrolnej spadła częstość spotkań towarzyskich, w grupie PAM nie zmieniła się.
  2. W grupie kontrolnej pogorszyły się oceny ogólne całego dotychczasowego życia i zmniejszyła się chęć do życia; w grupie PAM zmian takich nie stwierdzono.
  3. W grupie kontrolnej wzrosła przeciętna częstość picia alkoholu: w grupie PAM natężenie alkoholizowania się pozostało na nie zmienionym poziomie.
  4. W grupie kontrolnej spadła częstość niesienia pomocy innym ludziom; w grupie PAM pozostałą taka sama.
  5. W grupie kontrolnej spadła pozycja przyjaciół jako istotnego warunku udanego życia (z 20 do 9 procent wskazań); w grupie PAM przyjaciele pozostali równie jak kiedyś ważni.

Efekty pozytywne

  1. W grupie PAM wzrosło poczucie szczęścia, podczas gdy w grupie kontrolnej spadło.
  2. W grupie PAM wzrosła liczba przyjaciół i zacieśniły się więzi rodzinne; w grupie kontrolnej brak zmian w tym zakresie.
  3. W grupie PAM wzrosło przeświadczenie o możliwości przewidzenia zmian we własnym życiu i zadowolenie z własnych perspektyw na przyszłość; w grupie kontrolnej nic się tu nie zmieniło.
  4. W grupie PAM wzrosło zadowolenie z pracy; w grupie kontrolnej nie zmieniło się.
  5. W grupie PAM wzrosła częstość odpowiedzi, że w otoczeniu respondenta jest ktoś, z kim świetnie się on rozumie, a spadła liczba przypadków, w których najbliższe osoby zachowują się wobec respondenta w sposób nieprzyjemny, agresywny; w grupie kontrolnej brak zmian.
  6. W grupie PAM obniżyły się skłonności samobójcze; w grupie kontrolnej pozostały na nie zmienionym poziomie. Bliski istotności statystycznej jest także niższy w grupie PAM niż kontrolnej, poziom symptomów depresji psychicznej (w pierwszym etapie depresji nie mierzono).
  7. W grupie PAM wzrosła gotowość zwrócenia się o pomoc do partnera, ojca, siostry, brata i innych osób; w grupie kontrolnej wzrosła gotowość zwrócenia się o pomoc tylko do matki i siostry.
  8. W grupie PAM wzrosło pragnienie istotnej zmiany w życiu; w grupie kontrolnej pozostało takie samo.
  9. W grupie PAM spadła częstość postaw roszczeniowych wobec państwa, typu „rząd powinien gwarantować wszystkim chętnym pracę”, „wszyscy w wieku produkcyjnym powinni mieć zapewnione przez państwo miejsca pracy”; w grupie kontrolnej postawy te pozostały równie jak poprzednio częste.
  10. W grupie PAM wzrósł odsetek przypadków, w których stałe dochody wystarczają na zaspokojenie bieżących potrzeb i poprawiła się przeciętna ocena materialnego poziomu życia, rzadziej zdarza się pogarszanie osobistej sytuacji finansowej; w grupie kontrolnej brak tego typu zmian.
  11. W grupie PAM wzrosła w hierarchii najważniejszych warunków udanego życia pozycja pieniędzy (z 27 do 37 wskazań), pracy (z 31 do 43 proc.) i wykształcenia (z 4 do 12 proc.), przy jednoczesnym wzroście samokrytycyzmu wobec osiągniętego poziomu wykształcenia; w grupie kontrolnej nic w tym zakresie się nie zmieniło.

Oczywiście należy liczyć się z tym, że nie wszystkie z powyższych efektów są rzeczywistym rezultatem uczestniczenia w programie PAM. Niektóre mogą być efektami pośrednimi, związanymi z odmienną nieco sytuacją tej grupy w  porównaniu z grupą kontrolną. Wydaje się wszak, że część z nich tworzy na tyle spójny syndrom zmian, że ostrożnie można powiedzieć, iż program PAM przyczynił się do poprawy społecznego funkcjonowania uczestników, zwiększył  ich odporność  psychiczną na stres związany z sytuacją życiową, poprawił zaradność w sprawach materialnych i wzmocnił nastawienie na bardziej pragmatyczne wartości życiowe (pieniądze, praca, wykształcenie).

Stosunek  uczestników do programu PAM

W ocenach samych uczestników program PAM wypada nad wyraz korzystnie:

  1. Zajęcia PAM ocenione zostały jako:
    Bardzo dobre — 41%
    Dobre — 46%
    Przeciętne — 13%
    Złe — 0%
    Bardzo złe — 0%

  2. Do udziału w podobnym do PAM programie zachęcało by:
    Zdecydowanie tak — 61%
    Raczej tak — 33%
    Trudno powiedzieć — 5%
    Raczej nie — 1%
    Zdecydowanie nie — 0%

  3. Wpływ udziału w PAM na kontakty z ludźmi oceniło:
    Bardzo dobrze — 48%
    Raczej dobrze — 46%
    Brak wpływu — 6%
    Raczej źle — 0%
    Bardzo źle — 0%

  4. Wpływ udziału w PAM na poczucie sensu życia oceniło:
    Bardzo dobrze — 51%
    Raczej dobrze — 36%
    Brak wpływu — 13%
    Raczej źle — 0%
    Bardzo źle — 0%

    Wpływ udziału w PAM na chęć działania , bycia aktywnym oceniło:
    Bardzo dobrze — 41%
    Raczej dobrze — 53%
    Brak wpływu — 5%
    Raczej źle — 1%
    Bardzo źle — 0%

  5. Wpływ udziału w PAM na rozwiązywanie problemu z zatrudnieniem oceniło:
    Bardzo dobrze — 10%
    Raczej dobrze — 47%
    Brak wpływu — 41%
    Raczej źle — 1%
    Bardzo źle — 1%

Efekty PAM  w liczbach

Wśród  uczestników programu jeszcze w czasie jego trwania 412 osób podjęło pracę zawodową. Stanowi to 30,3%  maksymalnej liczby uczestników programu. Przy tym 210 osób pracuje systematycznie (tj. 15,4%), 15 osób (1,4%) rozpoczęło samodzielną działalność gospodarczą, a 202 osoby (14.9%) znalazły pracę dorywczą (wliczając w to udział w pracach interwencyjnych i robotach publicznych).

Wnioski: Poziom wszystkich trzech wskaźników efektywności programu został nie tylko osiągnięty, ale także przekroczony. Szczególnie znacząco został przekroczony poziom wskaźnika liczby uczestników, którzy podjęli pracę. Biorąc pod uwagę tylko osoby, które pracują systematycznie został on przekroczony dwukrotnie, a jeżeli wziąć pod uwagę wszystkich pracujących uczestników PAM – prawie czterokrotnie.

Generalnie program PAM spowodował umocnienie więzi społecznych i postaw prospołecznych, obniżył poziom symptomów zaburzeń psychicznych, zwiększył koncentrację na pragmatycznych wartościach życiowych (pieniądze, praca, wykształcenie) i poprawił skuteczność radzenia sobie uczestników w zakresie materialnych warunków życia.

Inne efekty programu

Z sobie tylko wiadomych powodów Ministerstwo Pracy nie kontynuowało programu. Jednak siła uruchomionych procesów społecznych doprowadziła do powstania stowarzyszenia pod tym samym skrótem (PAM) o nazwie Powszechna Akademia Młodzieży. Założyli ją realizatorzy i liderzy młodzieżowi, którzy wyłonili się spośród uczestników programu. Stowarzyszenie PAM działa do dnia dzisiejszego realizując wiele programów aktywizacji młodzieży na terenie całej Polski.